काठमाडौँको पवित्र तीर्थस्थल स्वयम्भू महाचैत्य परिसरस्थित मुस्ताङ गुम्बामा हालै एक अत्यन्तै दुर्लभ र ऐतिहासिक आध्यात्मिक अनुष्ठान सम्पन्न भएको छ। रेपा रिट्रिट (Repa Retreat) को आयोजनामा पाँच दिने विशेष “विश्व शान्ति सिंह मञ्जुश्री मन्त्र जप साधना तथा अभिषेक” कार्यक्रम सफलतापूर्वक सम्पन्न भएको हो। श्रद्धेय छोग्याल रिन्पोचेको समुपस्थिति र प्रत्यक्ष मार्गदर्शनमा सम्पन्न यस अनुष्ठानले नेपालको वज्रयान बौद्ध इतिहासमा एउटा सुनौलो र नयाँ आयाम थपेको छ।

करिब एक हजार वर्षपछिको दुर्लभ अवसर

यस कार्यक्रमको सबैभन्दा विशिष्ट पक्ष भनेको दस करोड (जसलाई तिब्बती बौद्ध परम्परामा ‘एक डुङ्चुर’ भनिन्छ) सिंह मञ्जुश्री मन्त्रको सामूहिक जप हो। श्रद्धेय छोग्याल रिन्पोचेका अनुसार, यस प्रकारको विशाल सङ्ख्यामा सिंह मञ्जुश्रीको मन्त्र जप नेपाल, भारत वा तिब्बतको आधुनिक इतिहासमा विगत करिब एक हजार वर्षयता सम्भवतः पहिलो पटक आयोजना गरिएको हो।

सामान्यतया अन्य बौद्ध अनुष्ठानहरूमा ‘मणि’ (अवलोकितेश्वर) वा ‘वज्रगुरु’ (पद्मसम्भव) मन्त्रको कोटि जप गरिने भए तापनि ‘सिंह मञ्जुश्री’ को यति विशाल साधना हुनु आफैँमा एउटा अद्भूत र दुर्लभ घटना हो।

मञ्जुश्री र काठमाडौँ उपत्यकाको पौराणिक सम्बन्ध

काठमाडौँ उपत्यका र महामञ्जुश्रीको सम्बन्ध पौराणिक कालदेखि नै अत्यन्तै प्रगाढ छ। बौद्ध शास्त्र तथा स्वयम्भू पुराण अनुसार, प्राचीन समयमा काठमाडौँ उपत्यका एउटा विशाल नागदह थियो। महामञ्जुश्रीले चीनको पञ्चशीर्ष पर्वत (उताइशान) बाट आएर चोभारको डाँडोलाई आफ्नो प्रज्ञाको खड्ग (चन्द्रहास खड्ग) ले काटेर यहाँको पानी बाहिर पठाउनुभएको र यस भूमिलाई मानव बस्ती योग्य बनाउनुभएको जनविश्वास छ।

स्वयम्भू महाचैत्यकै काखमा रहेको मुस्ताङ गुम्बामा सिंह मञ्जुश्रीको साधना हुनुलाई रिन्पोचेले एक महान् सौभाग्यको रूपमा व्याख्या गर्नुभएको छ। उहाँले भन्नुभयो, “काठमाडौँ उपत्यका र स्वयम्भूको लागि मञ्जुश्री नै प्रमुख उद्गम हुनुहुन्छ, त्यसैले उहाँकै तपोभूमिमा यो अनुष्ठान हुनु हाम्रो अहोभाग्य हो।”

साधनाको उद्देश्य: विश्व शान्ति र प्रज्ञाको जागरण

अहिलेको अशान्त विश्व परिस्थितिमा, जहाँ विभिन्न देशहरूबीच द्वन्द्व, युद्ध र तनाव बढिरहेको छ, यो साधनाको मुख्य सङ्कल्प ‘विश्व शान्ति’ रहेको छ। बौद्ध दर्शन अनुसार, सिंह मञ्जुश्री प्रज्ञा (परम ज्ञान) का बोधिसत्व एवं अधिष्ठाता हुनुहुन्छ।

संसारका शासक र नेतृत्व तहमा रहेका व्यक्तिहरूको चित्तमा प्रज्ञा जागृत होस्, उनीहरूभित्रको अज्ञानता नष्ट होस् र उनीहरूले लिने निर्णयले सम्पूर्ण प्राणीजगतको हित तथा सुख-शान्ति होस् भन्ने गहिरो करुणाको भावनाका साथ यो महापूजा गरिएको हो।

अभिषेक (वाङ्) र वज्रयानको विशेष विधि

यस पाँच दिने अनुष्ठानको क्रममा श्रद्धेय गुरुबाट विशेष ‘सिंह मञ्जुश्री अभिषेक (वाङ्)’ प्रदान गरिएको थियो। वज्रयान बुद्ध धर्ममा कुनै पनि इष्टदेवको मन्त्र साधना वा ध्यान गर्नुअघि गुरुबाट अभिषेक वा अनुज्ञा (आज्ञा) लिनु अनिवार्य मानिन्छ। अभिषेकले साधकको मनलाई परिपक्व बनाउँदै मन्त्र जप गर्ने र इष्टदेवको ध्यान-साधना गर्ने अधिकार प्रदान गर्दछ, जसले गर्दा आध्यात्मिक सिद्धि शीघ्र प्राप्त हुने विश्वास गरिन्छ।

अभिषेकका साथै रिन्पोचेले बौद्ध दर्शनको अत्यन्तै गम्भीर ग्रन्थ ‘मञ्जुश्रीनामसङ्गीति’ को लुङ (वाचन-आगम) र विस्तृत प्रवचन पनि दिनुभएको थियो। यसले सहभागी साधकहरूलाई मन्त्रको गूढ अर्थ र साधनाको गहिराइ बुझ्न ठूलो मद्दत पुर्‍याएको छ।

सिंह मञ्जुश्री मन्त्र र यसको फल

यस ऐतिहासिक साधनामा प्रयोग गरिएको मूल मन्त्र यसप्रकार रहेको छ:

“ॐ सिद्धि मामे दिपम् मञ्जुश्री मुमश्री प्रज्ञा वर्धने सिद्धि स्वाहा”

रिन्पोचेले यस मन्त्रलाई दैनिक कम्तीमा १०८ पटक (एक माला) जप गर्न र सिंह मञ्जुश्रीलाई आफ्नो इष्टदेवको रूपमा ध्यान गर्न सुझाव दिनुभएको छ। सिंह मञ्जुश्रीलाई गुरु र इष्टदेवको अभिन्न स्वरूप मानेर साधना गर्दा साधकको चित्त द्वैत दृष्टिबाट मुक्त भई शून्यताको बोध हुने र आध्यात्मिक विकास तीव्र गतिमा अगाडि बढ्ने बौद्ध ग्रन्थहरूमा उल्लेख छ।

रेपा रिट्रिटको भूमिका र आगामी योजना

यस विशाल अनुष्ठानलाई रेपा रिट्रिटले अत्यन्तै उत्कृष्ट र व्यवस्थित ढङ्गले आयोजना गरेको थियो। करिब आठ सयदेखि एक हजार जना साधकहरूको उत्साहजनक सहभागिता रहेको यस कार्यक्रममा नेपालका विभिन्न भागलगायत विदेशबाट समेत श्रद्धालु भक्तजनहरू उपस्थित भएका थिए। रेपा रिट्रिटले आगामी दिनहरूमा पनि समाजमा गहन आध्यात्मिक प्रभाव राख्ने यस्ता महाअनुष्ठानहरूलाई निरन्तरता दिने योजना बनाएको छ।

निष्कर्ष

स्वयम्भूको पावन भूमिमा सम्पन्न यो ‘सिंह मञ्जुश्री मन्त्र जप साधना’ केवल एक धार्मिक कर्मकाण्ड मात्र नभई नेपालको प्राचीन सांस्कृतिक र आध्यात्मिक गरिमालाई पुनर्जागृत गर्ने एक ऐतिहासिक कार्य हो। यसले नेपाली समाजसहित विश्वभरि नै आध्यात्मिक शान्ति, आपसी सद्भाव र प्रज्ञाको विकासमा अतुलनीय योगदान पुर्‍याउने अपेक्षा गरिएको छ।